Filuś, pierwszy polski aeronauta
Filuś, pierwszy polski aeronauta
Dzisiejszego wieczoru, kiedy za oknami zacznie się robić ciemno, po okolicy zapewne będą krążyć rozmaite, mniej lub bardziej upiorne postacie. Niektóre z nich być może zawitają również do mojego domostwa, by z tradycyjnym halloweenowym zawołaniem „cukierek albo psikus” upomnieć się o należną daninę. Cóż, taka tradycja. Człowiek otwiera drzwi, zagląda w oczy przebierańcom i próbuje odgadnąć, czy pod maską kryje się przyszły aniołek, diabełek, czy może całkiem zwyczajny sąsiad.
Tymczasem moja dzisiejsza opowieść miała dotyczyć czegoś zupełnie innego. A właściwie kogoś. Nieco zapomnianego, czworonożnego bohatera, który przed niemal 240 laty odbył niezwykłą podróż. Niestety, nie była to wyprawa ani przyjemna, ani szczęśliwie zakończona. Jej uczestnik nie miał zresztą wiele do powiedzenia w kwestii wyboru środka transportu, trasy ani samego celu podróży.
Mowa o Filusiu, kocie, który w 1786 roku został pasażerem balonu w puławskich ogrodach Czartoryskich. Można powiedzieć, że był pionierem polskiej aeronautyki. Tyle że zamiast medalu za odwagę należałoby mu się raczej współczucie. Jego historia, choć rozpoczęła się od ludzkiej fascynacji podbojem przestworzy, zakończyła się tragicznie.
A ponieważ halloween sprzyja opowieściom o rzeczach niezwykłych, dziwnych i nieco upiornych, uznałem, że właśnie dziś warto przypomnieć sobie o tym kocim pasażerze. W końcu nie każdy kot może pochwalić się tym, że latał balonem. Nie każdy też ma powód, by uważać taką przygodę za przekleństwo.
Człowiek od zawsze z ciekawością przyglądał się naturze. O ile przez pierwsze tysiąclecia jego uwaga koncentrowała się przede wszystkim na sprawach egzystencjalnych i zapewnieniu sobie warunków do przetrwania, o tyle wraz z poprawą jakości życia coraz śmielej dawała o sobie znać wrodzona ciekawość odkrywcy i badacza. Człowiek zaczął zaglądać w podwodne głębiny, spoglądać ku odległym horyzontom, a nawet z zazdrością obserwować tych, którzy bez większego wysiłku przemierzali przestworza.
Z czasem zapragnął nie tylko poznawać prawa rządzące światem przyrody, ale również wykorzystywać je na własny użytek. Niektóre umiejętności zwierząt stały się przedmiotem jego szczególnej fascynacji. Skoro ptaki potrafią latać, dlaczego człowiek miałby być skazany na twarde podłoże? Skoro stworzenia wodne swobodnie poruszają się pod powierzchnią wody, dlaczego nie miałby im towarzyszyć?
Marzenia o lataniu mają zresztą bardzo długą historię. W mitologii greckiej pojawił się Ikar, który wraz z ojcem Dedalem podjął próbę wzbicia się ku słońcu. Jak wiadomo, jego przygoda zakończyła się tragicznie. Na szczęście kolejne pokolenia śmiałków, choć nie zawsze wyciągały właściwe wnioski z dawnych opowieści, nie porzuciły marzeń o podboju przestworzy.
W XVIII wieku Europę ogarnęła prawdziwa mania latania. Poszukiwano sposobów na oderwanie się od ziemi i swobodne przemierzanie powietrznych przestrzeni niczym szerokoskrzydłe ptaki. Eksperymentowano z rozmaitymi konstrukcjami, a szczególną popularność zdobyły balony. Budowano aerostaty o różnych rozmiarach, wykorzystujące odmienne rozwiązania techniczne, i z coraz większą śmiałością podejmowano próby ich unoszenia.
Wkrótce ludzkim ambicjom zaczęły towarzyszyć żywe stworzenia. Zanim człowiek sam odważył się na niebezpieczne podróże, postanowił sprawdzić, jak wysoko i jak długo potrafią przebywać w powietrzu jego czworonożni i skrzydlaci towarzysze. Podobny schemat powtórzył się zresztą wiele lat później podczas przygotowań do podboju kosmosu. Pierwszymi pasażerami niektórych eksperymentalnych lotów również były zwierzęta. Z literatury poświęconej początkom aeronautyki dowiadujemy się o lotach z udziałem między innymi psów, gęsi i kaczek. Jak widać, nie wszystkie eksperymenty wymagały ochotników.
Moda na podniebne eksperymenty dotarła również nad Wisłę. Budowanie aerostatów stało się zajęciem, którym interesowali się przede wszystkim ludzie zamożni, dysponujący odpowiednimi środkami i, co równie istotne, sporą dozą fantazji. Wśród entuzjastów nowej dziedziny znaleźli się także Czartoryscy.
W Puławach powołali do życia pierwszą polską instytucję lotniczą, zwaną „Towarzystwem Balonowym”. Budowę latającej machiny powierzono pewnemu Francuzowi. Wielki dzień nadszedł w 1786 roku. Miejscem startu były ogrody fundatora przedsięwzięcia. Na miejscu zgromadziła się liczna publiczność, złożona z tak zwanych przyjaciół domu, a zapewne również przedstawicieli licznej służby, którzy mniej lub bardziej dyskretnie przyglądali się niezwykłemu wydarzeniu.
Samo pojawienie się balonu musiało budzić niemałe zainteresowanie. Jednak prawdziwą sensację stanowił jego pasażer. I tu zaczyna się historia, która do dziś może budzić zdumienie.
Według jednych przekazów do balonu doczepiono kota należącego do guwernantki Czartoryskich, noszącego imię Filuś. Inne źródła przypisują zwierzę księżnej Izabeli Czartoryskiej. Literatura faktu nie dostarcza nam zbyt wielu informacji o samym kocie ani o okolicznościach wyboru właśnie jego na pierwszego polskiego aeronautę. Nieco więcej dowiadujemy się z poematu „Balon, czyli wieczory puławskie” Franciszka Dionizego Kniaźnina, nadwornego poety i sekretarza Czartoryskich, wydanego w Warszawie w 1787 roku.
Kniaźnin tak opisał powietrzną przygodę Filusia:
Już leci poklask: i okrzyk powstanie,
Filuś z wiatrami chlubnie poigrywa!
Nawy powietrzney szczęsne wybujanie
Wznosi radosna poglądaczów wrzawa:
Płeć biała patrząc Na Kota i Banię,
Cieszy się, trwoży; tkliwa i ciekawa.
[…]
Dopieroż Wicher szturmu swego doda:
Uderzył w Banię; ta skręcona spłonie.
Padaiąc z góry, gdzie ztrąci Przyroda,
Rozdarł się Filuś na suchym jesionie.*
Początkowa radość obserwatorów szybko ustąpiła miejsca dramatowi. Porywisty wiatr uderzył w balon, który stracił stabilność i stanął w płomieniach. Machina spadła, a Filuś zakończył swój lot na suchym jesionie. Nie przeżył katastrofy.
Nie wiemy, jak dokładnie wyglądała konstrukcja balonu, w jaki sposób przymocowano do niego kota ani czy zwierzę miało jakąkolwiek możliwość samodzielnego opuszczenia urządzenia. Możemy jedynie przypuszczać, że Filuś nie miał wpływu na swój udział w eksperymencie, a tym bardziej na jego zakończenie. Być może dla zgromadzonych w puławskich ogrodach był to jedynie niefortunny finał pionierskiego przedsięwzięcia. Dla jego czworonożnego uczestnika oznaczał jednak utratę życia.
I tak oto Filuś zapisał się w historii polskiej aeronautyki jako jeden z pierwszych, a być może pierwszy polski koci pasażer balonu. Trudno jednak uznać tę podróż za powód do dumy. Jego los przypomina bowiem o ciemniejszej stronie ludzkiej ciekawości i postępu. Przez stulecia zwierzęta płaciły życiem za eksperymenty, których celami były ludzkie ambicje, naukowe odkrycia czy zwykła chęć sprawdzenia, co się stanie.
Nie inaczej było w przypadku wielu innych doświadczeń, nie tylko związanych z podbojem przestworzy. Zwierzęta wykorzystywano w eksperymentach naukowych, medycznych i przemysłowych, często bez możliwości uniknięcia cierpienia. Dopiero z czasem zaczęto wprowadzać regulacje ograniczające takie praktyki. Jeszcze stosunkowo niedawno, bo w 2013 roku, w Unii Europejskiej wszedł w życie zakaz testowania na zwierzętach kosmetyków oraz wprowadzania do obrotu kosmetyków testowanych w ten sposób.
Historia Filusia, choć liczy sobie już niemal dwa i pół wieku, pozostaje więc czymś więcej niż tylko ciekawostką z początków polskiego lotnictwa. To także opowieść o cenie, jaką za ludzkie marzenia i eksperymenty potrafią zapłacić zwierzęta. Człowiek marzył o skrzydłach, ale to kot musiał polecieć pierwszy.
Źródło cytowanego poematu: Polona.pl.
Stary Lubosz, 31 października 2026r Roman Grabara
