Koty, antyki i kawałek historii
Koty, antyki i kawałek historii
Rynek w Lesznie stanowi coś w rodzaju nieforemnego prostokąta, który przy odrobinie dobrej woli można uznać za dość kiepskiej jakości romb. Z każdego jego rogu wybiega ulica bądź uliczka. Jedną z nich jest ulica Słowiańska — bliżej rynku zamieniona w deptak, dalej dopuszczająca już ruch samochodowy.
Ulica jak ulica. Dość wysokie, różnobarwne kamieniczki i kamienice, a na ich parterach sklepy, punkty usługowe i wszelkiego rodzaju przybytki, bez których miejskie życie najwyraźniej nie mogłoby się obejść. Takich ulic, szczególnie w okolicach tak zwanych starych miast, można znaleźć zapewne dziesiątki.
Oko przechodnia, przemieszczającego się niespiesznie, leniwie wędruje po sklepowych wystawach. Zwykle niczym szczególnym się nie zatrzymuje. Czasem jednak, gdy spojrzeć nieco uważniej, uwagę przyciągnie jakiś drobiazg: pustostan z historią wypisaną na oknach i drzwiach, odrapana tabliczka pamiętająca lepsze czasy albo zadbana brama, która najwyraźniej nie zamierza poddać się upływowi czasu.
W pewnym momencie przechodzień dociera do numeru 35. Przeszedłby zapewne dalej, gdyby nie pewna niewielka tabliczka umieszczona we wnęce solidnych drzwi. Informuje ona o istnieniu niezwykłego miejsca, którego wejście znajduje się przy ulicy Różanej. Dołączona mapka ma ułatwić jego odnalezienie.
Cóż, skoro ktoś już zadał sobie trud, by wskazać drogę, trudno nie sprawdzić, dokąd ona prowadzi.
Zaciekawiony przybysz rusza więc wyznaczoną trasą. Nie jest to wyprawa wymagająca szczególnej kondycji — ot, zaledwie kilkadziesiąt kocich susów. Po chwili odnajduje niewielką uliczkę, a na niej niepozorny, lecz niezwykle ekscytujący szyld: „Antyki”.
Jeszcze większą ciekawość budzi wystawa w oknie. Kilkadziesiąt przedmiotów za szybą zdaje się mówić: wejdź, jeśli naprawdę chcesz zobaczyć, co zostało po świecie, który już przeminął.
Drzwi otwierają się z charakterystycznym mechanicznym dzwonkiem.
I wtedy zaczyna się zupełnie inna opowieść.
Po przekroczeniu progu trafiamy bowiem do świata dosłownie z innej epoki. Nie takiego, który ogląda się na ekranie czy na pożółkłych fotografiach, lecz świata, którego można niemal dotknąć. Artefakty minionego czasu dosłownie porywają wzrok i z każdą chwilą potęgują wrażenie, że zegar właśnie cofnął się o kilkadziesiąt, a miejscami nawet o ponad sto lat.
Gdziekolwiek spojrzysz — historia.
Na stołach, na półkach, w gablotach, pod ścianami. Jeden przedmiot przywołuje kolejne skojarzenie, a każde następne spojrzenie odkrywa coś, czego wcześniej nie zauważyłeś. Człowiek zaczyna chodzić coraz wolniej, aż w końcu właściwie przestaje się spieszyć. Zatrzymuje się i w ciszy chłonie… i chłonie… i jeszcze raz chłonie.
To miejsce ma w sobie coś ze świątyni historii. Nie potrzebuje przewodnika, głośników ani efektownego oświetlenia. Same przedmioty opowiadają swoje historie — wystarczy dać im chwilę.
Właściciel tego niezwykłego miejsca pozwala zwiedzającym samodzielnie odkrywać jego parterową część. I chyba właśnie ta możliwość jest tutaj najcenniejsza. Można bowiem zatrzymać się przy tym, co naprawdę przyciągnęło wzrok, pochylić nad drobiazgiem, którego nikt inny być może nawet nie zauważy, i pozwolić, by własna wyobraźnia dopisała resztę historii.
Zwiedzanie pięterka wygląda już nieco inaczej. Tutaj nie wędrujemy sami. Towarzyszy nam właściciel, który z gospodarza niezwykłego miejsca przeistacza się w przewodnika i cierpliwie odkrywa przed nami tajemnice niektórych eksponatów, a czasem nawet całych zbiorów.
Nagle zagłębiamy się w historię przełomu XIX i XX wieku. Wędrujemy przez jej meandry, poznajemy losy rodu nierozerwalnie związanego z Lesznem i regionem. Poszczególne przedmioty przestają być już tylko starymi rzeczami. Nabierają kontekstu, otrzymują własną historię, a czasem stają się niemal materialnymi świadkami wydarzeń, o których dziś pamiętają już tylko archiwa.
Jednak miłośnik kotów, niezależnie od okoliczności, ma w sobie pewną przypadłość. Można go zabrać do muzeum, pałacu, zamku czy nawet na koniec świata, a jego wzrok i tak wcześniej czy później zacznie tropić koty.
Wśród tysięcy eksponatów uruchamia się więc koci radar. Oko przeskakuje z gabloty na gablotę, przemyka po półkach i wystawach, ignorując chwilowo całą resztę historii. Bo przecież gdzieś tutaj musi być kot!
I rzeczywiście — są.
Zwiedzający i przewodnik bardzo szybko nawiązują swoistą nić tematycznego porozumienia. Skoro jeden interesuje się historią, a drugi kotami, to właściwie trudno o lepszy układ. Z najróżniejszych zakamarków zaczynają więc wyłaniać się nieliczne kocie zabytki. Jeden pojawia się na półce, drugi w gablocie, kolejny gdzieś nieco dalej. Nie jest ich wiele, ale każdy natychmiast przyciąga uwagę.
Z historią niektórych porcelanowych figurek jest pewien kłopot. Trudno ustalić, kiedy dokładnie powstały, kto je wykonał, dla kogo przeznaczył i jaką drogą trafiły właśnie tutaj. Porcelanowy kot, jak to kot, najwyraźniej postanowił zachować swoje sekrety.
Z wyrobami przemysłowymi sprawa przedstawia się znacznie lepiej. One potrafią opowiedzieć o sobie zdecydowanie więcej. Znane są fabryki, okres produkcji, czasem projektanci, a nawet okoliczności, w których dane przedmioty powstawały i trafiały do domów swoich właścicieli.
I właśnie tutaj historia zaczyna robić się dla kociarza szczególnie interesująca. Kot przestaje być jedynie bohaterem porcelanowej figurki czy dekoracyjnym motywem. Staje się częścią historii przemysłu, wzornictwa, życia codziennego i obyczajów minionej epoki.
A wtedy zwykłe zwiedzanie antykwariatu zamienia się w coś znacznie ciekawszego. Zaczynamy dostrzegać, że koty były obecne w ludzkim otoczeniu na długo przed tym, zanim internet odkrył ich niezwykły potencjał.
I chyba właśnie dlatego warto czasem zwolnić na ulicy, spojrzeć na starą kamienicę, zauważyć niepozorną tabliczkę i pozwolić sobie na kilkadziesiąt kocich susów w nieznane.
Nigdy bowiem nie wiadomo, dokąd zaprowadzi nas kot. Nawet jeśli tym razem jest porcelanowy, metalowy albo odlany z czegoś, czego nazwy współczesny kociarz nie potrafi już wymówić.
Z zakamarków galerii wyłania się powoli, niemal od niechcenia — kot. Niepozorny na pierwszy rzut oka, a jednak w pewnym momencie swojej historii stał się symbolem, a wręcz swoistym herbem wyrobu przemysłowego.
Głęboko pod stołami, nieco na uboczu i ukryte przed oczami zwiedzających, znajdują się drewniane skrzynie. Na ich powierzchniach wypalono sylwetki kotów oraz napisy, które zdają się skrywać własną opowieść. Trudno więc przejść obok nich obojętnie. Zagłębiamy się zatem w historię tych drewnianych artefaktów.
W 1850 roku w Niemczech powstała fabryka krochmalu. Początkowo zapewne była to niewielka, może wręcz manufakturowa wytwórnia. Jej właściciele postanowili jednak wykorzystać surowiec, który w tamtym czasie wyróżniał ich produkcję — ryż. Zamiast powszechnie stosowanych ziemniaków zaczęto wykorzystywać właśnie jego, co czyniło firmę wyjątkową na niemieckim rynku.
Z biegiem lat przedsiębiorstwo rozwijało się, a jego wyroby zyskiwały coraz większą rozpoznawalność. W 1876 roku firma zaczęła posługiwać się charakterystycznym znakiem handlowym — kotem.
Autorem tego niezwykłego firmowego emblematu był znany niemiecki malarz Fedor Flinzer, nazywany „kocim Rafaelem”. Kot nie był zresztą przypadkowym wyborem. Miał symbolizować czystość, schludność i dbałość o higienę — cechy idealnie korespondujące z przeznaczeniem produktu.
Krochmal pakowano w niewielkie pudełeczka, ozdobione firmowym herbem i utrzymane w efektownej, jak na swoje czasy, kolorystyce. Dziś można w nich dostrzec nie tylko dawne opakowania produktu, lecz także całkiem udane dzieła użytkowego designu swojej epoki. Ich forma i grafika pokazują, jak dużą wagę przywiązywano już wówczas do wizualnej strony produktu.
Wyroby trafiały również na rynek polski. Do naszych czasów zachowały się nieliczne, autentyczne opakowania — małe, niepozorne świadectwa świata przemysłu sprzed ponad stu lat.
Jeszcze ciekawszą historię opowiadają drewniane skrzynie. Zachowane na nich napisy pozwalają przypuszczać, że produkowano co najmniej dwa rodzaje krochmalu. Sam sposób pakowania mówi natomiast sporo o wartości, jaką przypisywano przewożonemu towarowi. Skrzynie wyposażono bowiem w zamki zamykane na klucz.
A więc zwykły krochmal? Niekoniecznie. Skoro potrzebował solidnej drewnianej skrzyni, zamka i klucza, być może wcale nie był taki zwyczajny, jak mogłoby się dziś wydawać.
I tak oto, gdzieś pomiędzy muzealnymi eksponatami, drewnianymi skrzyniami i starymi opakowaniami, po raz kolejny okazuje się, że historia przemysłu potrafi kryć całkiem niezwykłe opowieści. A czasem jej bohaterem jest… kot.
Kot pojawił się również na innym, zupełnie odmiennym wyrobie. Niemiecka firma Schicht wyspecjalizowała się bowiem w produkcji mydeł i innych środków myjących. Powstała w 1848 roku jako niewielkie przedsiębiorstwo manufakturowe, by z czasem przekształcić się w prawdziwego giganta przemysłowego Europy Środkowej.
Firma zasłynęła przede wszystkim z produkcji mydła „Biały Jeleń”, które z czasem stało się jednym z jej najbardziej rozpoznawalnych wyrobów. Wojenne realia wymuszały jednak zmianę profilu produkcji. W tym okresie wytwarzano między innymi pastę ścierną, formowaną w charakterystyczne kostki. Jej zastosowanie było bardzo praktyczne — służyła do usuwania szczególnie uporczywych zabrudzeń z rąk. Współczesnym odpowiednikiem takich produktów są środki, po które chętnie sięgają mechanicy i przedstawiciele innych zawodów, w których dłonie mają stały kontakt ze smarami, olejami i innymi trudnymi do usunięcia zabrudzeniami.
Na zachowanych do dziś kostkach można dostrzec charakterystyczny znak — głowę kota, umieszczoną nad początkową literą „O” nazwy Ominol. Z pozoru drobny detal, dziś nabiera zupełnie innego znaczenia. Jest bowiem kolejnym śladem czasów, w których znak firmowy nie był jedynie elementem identyfikacji produktu, lecz potrafił stać się jego rozpoznawalnym symbolem.
I znów pojawia się kot. Tym razem nie jako bohater opakowania krochmalu, lecz jako znak produktu przeznaczonego do zupełnie przyziemnego zadania — walki z brudnymi rękami. Jak widać, kocia kariera w świecie przemysłu miała zaskakująco szeroki zakres.
Wśród przedmiotów, które zapewne niegdyś służyły całkiem codziennym czynnościom, odnajdujemy w galerii niezwykły fragment dzbanka — jego korpus uformowany na kształt kota. Głowa naczynia, niestety, gdzieś się zawieruszyła w zakamarkach galerii. Pozostał więc sam koci tułów, który dziś bardziej intryguje, niż pozwala odgadnąć pełną funkcję przedmiotu.
Możemy jedynie przypuszczać, że dzbanek służył do przechowywania mleka — zapewne niezbyt długo, zważywszy na jego kształt i potencjalnego „adresata” zawartości.
Trzeba przy tym pamiętać, że przez długie lata powszechnie uważano mleko za jeden z ulubionych kocich napojów. Kot z miseczką mleka był niemal obowiązkowym elementem dawnego obrazka rodzajowego. Dziś wiemy już, że rzeczywistość jest nieco bardziej skomplikowana, a mleko niekoniecznie jest dla dorosłego kota idealnym napojem.
W dawnych czasach wiedza na ten temat była jednak zupełnie inna. Być może więc właśnie dlatego ktoś wpadł na pomysł, aby naczynie przeznaczone do przechowywania mleka przybrało kształt zwierzęcia, któremu mleko przypisywano jako ulubiony przysmak.
I znów mamy kota — tym razem nie jako znak firmowy, lecz jako część przedmiotu codziennego użytku. A że jego głowa gdzieś zaginęła? Cóż… nawet muzealne koty mają czasem swoje tajemnice.
Podążając śladem kota i mleka, napotykamy niewielką książeczkę zatytułowaną „Dobre mleko”. Wydana w 1969 roku była swoistym poradnikiem dla rolników, zawierającym wskazówki dotyczące produkcji mleka oraz zasad jego pozyskiwania i przechowywania.
Na drugiej stronie czeka na nas kolejny koci akcent — kot siedzący przy miseczce mleka. Dziś taki obraz może wywołać uśmiech, ale w tamtych czasach był czymś zupełnie naturalnym.
Trzeba bowiem pamiętać, że zarówno dawniej, jak i zapewne jeszcze współcześnie, w obrębie wielu wiejskich obór niemal zawsze kręciły się koty. Doskonale znały rytm gospodarstwa i bardzo dobrze wiedziały, kiedy zbliża się pora udoju. Wówczas pojawiały się w pobliżu, cierpliwie oczekując na swoją porcję świeżego mleka.
Dla gospodarza była to zapewne drobna, nic nieznacząca część udoju. Dla kota — całkiem przyjemny dodatek do codziennego menu. Trudno zresztą wyobrazić sobie wiejską oborę bez kota, który z jednej strony skutecznie pilnował gospodarstwa przed gryzoniami, a z drugiej doskonale wiedział, gdzie i kiedy można liczyć na coś smacznego.
Mleko stanowiło więc swoiste uzupełnienie jego mięsnej diety. I choć współczesna wiedza każe nieco ostrożniej patrzeć na krowie mleko w kocim jadłospisie, dawny obraz kota cierpliwie czekającego przy wiadrze podczas dojenia pozostaje jednym z bardzo charakterystycznych elementów wiejskiego krajobrazu.
Kolejny eksponat, kolejna historia — i po raz kolejny okazuje się, że kot potrafi pojawić się niemal wszędzie. Tym razem prowadzi nas prosto do świata dawnej wsi, obory i… porannego udoju.
Zatrzymajmy się jeszcze na chwilę przy industrialnym wykorzystaniu kota. Tym razem reprezentuje on producenta pasty do butów.
W okresie przedwojennym w Polsce firma BEWI produkowała ten niezwykle potrzebny wówczas środek do czyszczenia i konserwacji obuwia. A trzeba pamiętać, że ówczesne buty wykonywano przede wszystkim z naturalnych materiałów i wymagały one znacznie staranniejszej pielęgnacji niż wiele współczesnych wyrobów. Pasta do butów była więc artykułem codziennego użytku, a zarazem jednym z podstawowych środków pozwalających przedłużyć życie obuwia.
Na pokrywach pudełek z pastą widniał czarny kot. Niestety, dziś nie sposób już jednoznacznie ustalić, co właściwie miał symbolizować. Być może, podobnie jak w przypadku wcześniej opisanych produktów, był znakiem czystości i dbałości o nią. A może jego obecność miała zupełnie inne znaczenie? Niewykluczone, że po prostu kocia sylwetka doskonale wpisywała się w koncepcję plastyczną autora projektu. Dlaczego kot, a nie na przykład koza, pies czy inne zwierzę? Tego zapewne już się nie dowiemy.
W galerii zachowała się natomiast reklama tejże pasty. Pudełko umieszczono na korpusie dużego, również czarnego kota. Reklama znajdowała się niegdyś nad przedwojenną drogerią Horowskiego w Lesznie, przy ulicy Marszałka Piłsudskiego. I nie była to zwykła, nieruchoma tablica.
Oczy czarnego kota po podłączeniu reklamy do prądu rozświetlały się intensywnie czerwonym światłem. Można sobie tylko wyobrazić, jak wyglądało to po zmroku. Świecące na czerwono kocie oczy z pewnością skutecznie przyciągały uwagę przechodniów. W czasach, gdy reklama świetlna nie była przecież czymś powszechnym, taki widok musiał robić wrażenie.
A skoro jesteśmy już przy kocich osobliwościach, na koniec czeka nas prawdziwy rarytas — choć niestety zachowany niekompletnie.
Na pierwszy rzut oka wygląda jak nieco kiczowaty obrazek przedstawiający tańczące koty oraz jednego, przygrywającego im na skrzypcach. Pozory jednak mylą. W czasach swojej świetności nie był to bowiem zwykły obraz, lecz swoista obrazowa pozytywka — ruchomy eksponat wyposażony w mechanizm, który poruszał smyczkiem skrzypiec, sprawiając wrażenie, że koci muzyk rzeczywiście przygrywa swoim roztańczonym towarzyszom.
Było w tym coś z dawnej magii mechanicznych zabawek: nieruchomy obraz nagle ożywał, a przedstawiona na nim scena nabierała ruchu i zapewne również dźwięku. Niestety, dziś możemy już tylko wyobrażać sobie, jak brzmiała ta niezwykła kocia orkiestra. Dźwięku, który towarzyszył jej występom, niestety nie znamy.
Dziś z dawnej świetności pozostało już tylko wspomnienie. Mechanizm nie zachował się w pełni, a wraz z nim zniknęła zapewne znaczna część magii tego niezwykłego eksponatu. A szkoda. Przedmiot pochodzi bowiem z przełomu XIX i XX wieku i jest świadectwem czasów, w których nawet nieruchomy obraz można było ożywić za pomocą prostego, mechanicznego pomysłu.
I chyba właśnie dlatego warto na chwilę zatrzymać się w tej galerii.
Przechodniu, jeżeli będziesz w Lesznie, zatrzymaj się na chwilkę i odwiedź niezwykłą galerię przy ulicy Różanej. Nie spiesz się. Zatrzymaj się w progu i pozwól, by otoczyła Cię magia świata, który już przeminął i którego nie da się odzyskać.
Wyłącz telefon. Zostaw za drzwiami pośpiech, powiadomienia i cały współczesny zgiełk. Poddaj się ciszy minionego czasu. Przyjrzyj się przedmiotom, które pamiętają ludzi, miejsca i historie, o których dziś wiemy coraz mniej.
Wejdź dalej.
Daj się ponieść atmosferze minionej epoki. Być może po kilku chwilach odkryjesz, że to, co jeszcze przed momentem wydawało się najważniejsze, nagle stało się zaskakująco mało istotne.
Bo ta galeria nie jest tylko miejscem, w którym przechowuje się stare przedmioty.
To miejsce, w którym przeszłość na chwilę ożywa…
– artefakty pochodzą ze zbiorów Janusza Skrzypczaka, właściciela galerii
Stary Lubosz, wrzesień 2026r Roman Grabara
